Verslag Bijzondere Leerstoel Cultuur-Historische Onderwijspedagogiek (eerste periode, 2004-2009)

 
Stichting, doelstelling en korte opbrengstbeschrijving
Op 1 september 2009 bestond de Bijzondere Leerstoel Cultuurhistorische Onderwijspedagogiek vijf jaar. Zoals bekend, is deze leerstoel op de Vrije Universiteit gevestigd en opgericht op verzoek van de Academie voor Ontwikkelingsgericht Onderwijs. De tijdsinvestering van de leerstoelhouder voor werkzaamheden voor de leerstoel bedraagt 1 dag per week.
Bij de aanvraag van de leerstoel in 2004 is het volgende als doel geformuleerd:
Bijdragen aan de verdere uitwerking van de cultuurhistorische onderwijspedagogiek in theorie en praktijk via onderzoek, onderwijs, lezingen. Inmiddels is de leerstoel voor een nieuwe periode van vijf jaar gecontinueerd.

April 2005 is de openbare les gehouden, getiteld ‘Carnaval in de kennisfabriek’. Daarin werd onder andere een programma van mogelijke onderzoekslijnen geschetst.
In de afgelopen vijf jaar is daar met medewerking van velen in het veld hard aan gewerkt.
Het onderzoek dat onder de vlag van de leerstoel plaats vindt, heeft als voornaamste doel de mogelijkheden van de cultuurhistorische theorie voor onderwijs en opvoeding verder uit te werken op basis van theoretische analyse en daaraan gekoppeld empirisch onderzoek. Langs die weg streeft de leerstoel er naar de praktijk van het Ontwikkelingsgerichte Onderwijs als ‘evidence-based practice’ te versterken. Vanuit die basis kunnen we vervolgens weer nieuwe onderwijspedagogen (OGO-deskundigen) opleiden en de praktijkontwikkelingen adviseren en ondersteunen.
Om genoemde doelstellingen te realiseren zijn de afgelopen jaren diverse activiteiten ontplooid, in de vorm van onderzoek (onder andere dissertatieprojecten) en instrumentontwikkeling. Een samenvattend overzicht volgt hierna.

Door onderzoek en publicaties in buitenlandse tijdschriften en congressen begint het OGO-concept onder de naam ‘Developmental Education’ ook in het buitenland bekendheid te krijgen.


Verrichte werkzaamheden
Promoties
Voor de toekomst van het cultuurhistorische denken in Nederland en voor de bezetting van leidende functies van waaruit dit denken in onderzoek en praktijk bevorderd kan worden, is het van belang om een progressief ontwikkelend onderzoeksprogramma te hebben dat zowel vanuit de theorie als vanuit de praktijk cruciale vragen onderzoekt met het oog op theorie- en praktijkontwikkeling. Promovendi spelen daar een belangrijke rol in. Het werven (selecteren) en begeleiden van promovendi is dan ook een van de speerpunten in de activiteiten vanuit de leerstoel.
In de afgelopen periode zijn twee proefschriften afgerond:  
-    M. Poland (2007), The treasures of schematizing (VU)
-    L. Emerencia (2007), Learning and creating together. (Universiteit Utrecht; samen met prof. P. Verweel)
Momenteel zijn er negen promovendi aan een dissertatie-onderzoek bezig onder leiding van de leerstoelhouder (vaak ook met hulp van tweede promotor, c.q. co-promotor). In de loop van de komende periode is het streven om de meeste daarvan tot een einde te brengen en te nutte te doen komen van OGO-theorie en praktijk.

Ontwikkel-/Onderzoeksprojecten
Kwaliteitskaart: Uitgaande van de cultuurhistorische theorie en de ontwikkelingsgerichte didactieken is een instrument voor zelfevaluatie van ontwikkelingsgerichte leerkrachten (teams) ontwikkeld en uitgeprobeerd. Uitvoering in samenwerking met drs A. van Andel. Instrument is inmiddels in gebruik. Project is afgerond. Een tweede ontwikkelronde wordt gepland.

Opleiden in de school: Project van ASKO en pabo HvA met het doel de opleiding van leerkrachten te verbinden met OGO-praktijken; in dit project ben ik anderhalf jaar voorzitter geweest van de groep Onderzoek en Ontwikkeling; doel daarvan was een brochure te maken over de onderzoekende leerkracht in relatie tot OGO.

Wsns-2: Project dat via flankerend onderzoek meer inzicht probeert te krijgen in de mogelijkheden om ‘risico-leerlingen’ in groep 3 en 4 beter te ondersteunen. Uitvoering van dit onderzoek was in handen van drs Isabel Peters. Het heeft geleid tot onderzoeksrapportages en enkele (internationale) publicaties.

Portfolio Bovenbouw (De Activiteit/APS/Leerstoel): in samenwerking met De Activiteit en medewerkers van het APS wordt een strategie ontwikkeld voor het gebruik van Portfolio in de bovenbouw van de ontwikkelingsgerichte basisschool, aansluitend bij de theorie over Ontwikkelingsgericht Onderwijs. Onderzoekend leren is daarin het centrale punt. Uitvoering hiervan wordt begeleid door de later te beschrijven Werkgroep Middenbouw-Bovenbouw (MiBo-groep).

Narratieve competentie/woordenschat: In samenwerking met De Activiteit wordt gewerkt aan een instrumentarium, gebaseerd op de cultuurhistorische theorie, voor evaluatie van ontwikkeling van narratieve competentie en woordenschat voor leerlingen op OGO-scholen. Er is inmiddels op diverse scholen over meerdere jaren een data-base waarop analyses plaats vinden met het oog op verdere verbetering van het instrumentarium. Publicatie daarover is in voorbereiding. Instrumentontwikkeling is een langdurige zaak en zal dan ook in komende periode doorgaan. Voornemen is hier wat intensiever mee aan de slag te gaan (bijvoorbeeld met hulp van een student-assistent).

Muziekonderwijs/Kunstzinnige vorming: Diverse aanzetten en pilots met betrekking tot kunstzinnige vorming zijn gedaan. Inmiddels is er een promovendus die zich met muziekonderwijs bezig houdt. Er is in dit kader ook overleg geweest tussen De Activiteit en de Muziekschool Amsterdam en heeft er een exploratieve pilot plaats gevonden (Avonturijn). Grote vooruitgang is hier nog niet te melden. Voornemen is ook in de komende periode met deze projectlijn verder te gaan en erover te publiceren. Bereidheid van scholen om hieraan mee te werken is daarvoor van groot belang.

Mibo-werkgroep: Onder auspiciën van de Academie voor Ontwikkelingsgericht Onderwijs is een werkgroep ingesteld die nadenkt over mogelijkheden tot invulling van Ontwikkelingsgericht Onderwijs in midden- en bovenbouw (MiBo) van de basisschool. Deze werkgroep komt jaarlijks vier à vijf keer bij elkaar. De werkgroep bestaat uit koppels leerkrachten – begeleiders (van De Activiteit). Speerpunt van de afgelopen periode was het onderzoekend leren. Daarover is een serie artikelen verschenen in Zone. Voor de komende periode heeft een verdere toespitsing daarvan plaats gevonden naar het onderzoekend leren in het kader van geschiedenisonderwijs. Ook hierover wordt op termijn gepubliceerd, zowel nationaal als internationaal. Oogmerk hiervan is vooral de ondersteuning van ontwikkelingen in de vormgeving van OGO in de bovenbouw van de basisschool.

Publicaties
In de afgelopen periode (2004 – 2009) zijn er diverse publicaties verschenen die zonder uitzondering een relatie hebben met de cultuurhistorische theorie (in de brede zin van het woord) en voor een belangrijk deel ook specifiek Ontwikkelingsgericht Onderwijs bespreken. Het gaat om 51 artikelen/hoofdstukken (waarvan 21 in een andere taal dan het Nederlands), 5 boeken/brochures, 2 rapporten.
Een daarvan wordt hier apart vermeld: Ontwikkelingsgericht werken in de bovenbouw van de basisschool (Alkmaar: De Activiteit, 2009) (Uitgebreide heruitgave van ‘De Blauwe Brochure’).
Voor de komende jaren is een project in gang gezet om de internationale aandacht nog verder te versterken voor het onderwijsconcept ‘Ontwikkelingsgericht Onderwijs’ (‘Developmental Education’) via een boekpublikatie waarin theorie en praktijk van (de implementatie van) Ontwikkelingsgericht Onderwijs zullen worden beschreven (uit te geven bij Springer).
Daarnaast is in de afgelopen periode ook een groot aantal lezingen gehouden voor diverse groepen (scholen, conferenties, pabo’s en dergelijke)

Onderwijs: Via onderwijs wordt bekendheid gegeven aan het onderwijsconcept ‘Ontwikkelingsgericht Onderwijs’, hetzij ten behoeve van opleiding van onderwijspedagogen, hetzij ten behoeve van na- en bijscholing. Dit gebeurt in de vorm van:
-    Onderwijsprogramma Onderwijspedagogiek (VU) waardoor toekomstige onderwijspedagogen met goed inzicht in cultuurhistorische       theorie en OGO worden gevormd;
-    De Faculteit is sinds 2008 ook begonnen met een gecombineerde Bachelor/Pabo opleiding (PA-kwadraat) waarin door samenwerking met vier pabo’s studenten worden opgeleid met een pabo-opleiding en tegelijkertijd een Bachelordiploma pedagogiek. De doelstelling van PA-kwadraat is leerkrachten op te leiden met een sterkere theoretisch basis en een reflectief-onderzoekende houding. Het onderwijs van de afdeling Onderwijspedagogiek (en daarmee dus ook de cultuurhistorische benadering) heeft daarin een centrale plaats.
-    Collegereeks: tweejaarlijkse collegereeks voor belangstellenden, geïnitieerd door de Academie voor Ontwikkelingsgericht Onderwijs (telkens voor ongeveer 20-25 deelnemers).
-    Momenteel wordt ook gewerkt aan een deeltijd Masteropleiding aan de VU, die met name voor geïnteresseerden uit het OGO-veld de mogelijkheid biedt om in deeltijd en in nauwe aansluiting bij hun werkveld een masteropleiding Onderwijspedagogiek te volgen die ondersteunend is voor hun carrière als deskundige op gebied van Ontwikkelingsgericht Onderwijs. Met name voor de opleiding van het toekomstig leidinggevend kader wordt dit gezien als een belangrijke mogelijkheid. Opleiding start september 2010. (Voor nadere informatie kan men zich richten tot ondergetekende ( Dit e-mail adres is beschermd door spambots, u heeft Javascript nodig om dit onderdeel te kunnen bekijken ) of de voorlichtster van de Faculteitpsychologie & Pedagogiek ( Dit e-mail adres is beschermd door spambots, u heeft Javascript nodig om dit onderdeel te kunnen bekijken ))

Financiële verantwoording
De leerstoel wordt financieel ondersteund door de Academie voor Ontwikkelingsgericht Onderwijs en werft bovendien eigen financiële middelen door lezingen, workshops, commissiewerk. Al deze middelen worden aangewend ten behoeve van onderzoek en ontwikkeling op het gebied van Ontwikkelingsgericht Onderwijs. Het gaat dan om reiskosten, aanschaf boeken en onderzoeksmateriaal, en aanstelling van extra onderzoekers (studentassistenten).

Komende periode
Het is een goed teken dat de leerstoel voortdurend nieuwe vragen om ondersteuning, advies, lezingen en dergelijke krijgt. Voorkomen moet echter worden dat de beperkte tijd van 1 dag per week voor een persoon geheel gevuld raakt met deze werkzaamheden. Op zich neemt het werk met de promovendi al de beschikbare dag in beslag. Mijn voorstel is om de prioriteit te blijven leggen op het begeleiden van promovendi, naast eigen onderzoek in samenwerking met De Activiteit.
Voorgenomen activiteiten voor de komende periode:
-    begeleiden van promovendi
-    onderzoek woordenschatontwikkeling en narratieve competentie (met dr M. Poland)
-    vervolgonderzoek Kwaliteitskaart OGO (i.s.m. De Activiteit).
-    uitbouw internationaal netwerk via conferenties, waaronder: Conference of the International Council of Children’s Play (ICCP), juni 2010, EECERA conference (september 2010), ISCAR conference (september 2011). Daaronder valt ook de uitgave van een Engelstalige verzamelbundel met teksten over Developmental Education (uit te geven door Springer Berlijn).
-    Onderzoekend leren in de bovenbouw (‘Ontwikkelingsgericht geschiedenisonderwijs’) – MiBo-werkgroep.
-    Ontwikkelwerk Kunstzinnige vorming (i.s.m. De Activiteit).

Tot slot
We mogen concluderen dat oprichting van de leerstoel ‘Cultuurhistorische Onderwijspedagogiek’ met de beperkte middelen toch het nodige heeft kunnen bereiken of in de rails heeft kunnen zetten. Dit alles was uiteraard onmogelijk geweest zonder hulp uit het veld, ondersteuning door De Activiteit en door de Academie voor Ontwikkelingsgericht Onderwijs. Waarvoor mijn hartelijke dank.


Bert van Oers
April 2010


Dit is een verkort verslag. Belangstellenden voor het totale verslag over de afgelopen periode kunnen dit opvragen bij de leerstoelhouder, B. van Oers ( Dit e-mail adres is beschermd door spambots, u heeft Javascript nodig om dit onderdeel te kunnen bekijken )